İnsanlık var olduğu günden bugüne mağara duvarlarından başlayarak sanat değeri taşıyan üretimlerine kadar içinde yaşadığı çevreden edindiği deneyimlerden sıkça malzeme olarak yararlanmıştır. İnsan üretimi olan her sanat eseri sosyo-kültürel yapısının tamamıyla beraber toplumsal bir hayat barındırır. Toplumun temel yapı taşı olarak insanın; giyecek, yiyecek, içecek ve ulaşım gibi önemli ihtiyaçlarını karşılamada “hayvanlar” tarihler boyunca önem taşıyan bir unsur olmuştur. Bu bağlamda, insan topluluklarının bu denli etkileşimde olduğu canlıların, yarattıkları sanat eserlerinde yer alması kaçınılmaz olmuştur. Bir eserde yer alan “hayvan” temasının tahlil edilmesi ile o eserleri yaratan insan toplulukları hakkında doğal çevresi, maddi-manevi kültürleri ve ekonomik yapısı gibi kültürel kodlar hakkında bilgilere ulaşılabilir.
Sanat eserlerinde hayvan motifleri, doğal çevrenin, ekonomik faaliyetlerin bir yansıması olarak, bir fon göreviyle yer alırken, çeşitli sembolik anlamlar kazanarak soyut olanı yansıtmada somut bir gösterge olarak da kullanılmışlardır. Doğanın bir parçası olarak “hayvan” teması, birçok dönemde ve farklı sanat yapıtlarında mitolojik, dini, psikolojik, sembolik ve biçimsel bir öge olarak sanatın parçası haline gelmiştir. Hayvan figürleri dinsel ve mitolojik açıdan, evcil ve yabani hayvan olmak üzere insan topluluklarının kültürü içindeki rolleriyle, simge olarak ve hayal ürününe dönüştürmede imge olarak insanlık tarihinin tümünde karşımıza çıkmaktadır.
Bütün dinlerde ve inanış biçimlerinde, kutsal varlıklar olarak ve aynı zamanda kültürel-sanatsal bir sembolik öge olarak, sanatsal yapıtlarda ve geniş bir çerçevede birçok yapıtta “hayvan” teması kullanılmıştır. “MÖ7-6.yy’lardan Budacılık’ın, İslam ve Hıristiyan dinlerinin yaygınlaşmaya başladığı dönemlere kadar süren bu üslubu, kemik, boynuz, tunç, altın, dokuma, keçi, deri ve ahşap üzerinde görmek olanaklıdır. Üslup malzemeden malzemeye farklılık göstermez ve temel özelliği hayvan ögesidir. Buluntular genellikle hayvan, özellikle de hayvan biçimi olmakla birlikte, hayvan figürünün eyer, zırh, silah, sadak, bıçak, ayna, kumaş ve süs eşyası üzerine kazılarak yapıldığı örnekler de bulunur. En yaygın hayvanlar aslan, geyik, panter, at, kartal, tavşan ya da kanatlı aslan ve kartal-grifon karışımı yaratıklardır” (Rona, 1997:772).
Etnik toplulukların ortaya koyduğu müzik eserlerinde hayvan motifleri genellikle, doğal çevrenin, ekonomik faaliyetlerinin bir yansıması olarak, fon göreviyle yer almasının yanı sıra, farklı sembolik anlamsal özellikler de yüklenerek soyut olayları somutlaştırma görevi de üstlenmiştir. Müzik eserlerinde kullanılan hayvan isimleri, bulunduğu dönemdeki gerçek yaşantıyı ve anlatılan olaylarda bir fon elde etmek için kullanılmış. Ayrıca, hayvan teması hayvanların özelliklerine benzetme yoluyla işlenmiş kadın ve erkek ilişkisi için benzetme unsuru olarak karşımıza çıkmaktadır.
Kelt Müziğinden bir örnek:
Nu etnoi penna roceltont, uo atanobi ro- sa -celtont cauannos ardu gariti.
critus ougros me gabiti auelos in dolias sueteti no moi suetlon de tu bereti ate-,
iege, -rigasisi? to- moi dera -bibrasisis?
Papon in samile, papon in tauile All is quiet, all is silent
Auelos sueteti uor magisi The wind is wailing on the field Dera ougra loucint in nemisi
Şimdi kuşlar kafalarını gizledi kanatların altına saklandılar.
Bir baykuş yüksek sesle ötüyor. Soğuk titreme beni yakaladı.
Rüzgâr yaprakların arasından esiyor. Senden haber getirmiyor.
Söyle, geri gelecek misin? Bana yıldızları getirecek misin?
Birçok etnik toplulukta baykuşun, kötü bir durum meydana geleceğinin habercisi olan bir kuş olduğuna inanılmaktadır. Bu inanışın en büyük nedeni büyük gözlere sahip olması aynı zamanda, göz oyuğunda hareket etmemesi veya kafalarının 270 derece dönüyor olması olabilir. Aynı zamanda çok iyi duyma yetisine sahip olduğu için genellikle zifiri karanlıkta avlanması da bu duruma neden olduğu söylenebilir.
Hayvan teması gerçek anlamıyla kullanıldığında eserlerin ortaya çıktığı etnik topluluğun içinde yaşadığı bölgenin coğrafyası, mevsimsel özellikleri, yeryüzü şekilleri, ekonomisi, beslenme şekilleri gibi bilgiler hakkında fikir elde etmemizi sağlamaktadır. Hayvan temasının sembolik olarak yer aldığı eserlerde daha çok sembolik dil özellikleri, karakterleri betimlemesi, zaman ve mekân gibi unsurları ortaya koyma veya lirik anlatımı etkili yapma işlevselliği üstlenmiştir.
Caner Özbek, Müzikolog